Sayt test holatida ishlamoqda!
17 May, 2026   |   29 Zulqa`da, 1447
search icon
Avvalgi sayt
ЎЗ РУ EN AR

Toshkent shahri
Tong
03:27
Quyosh
05:03
Peshin
12:24
Asr
17:25
Shom
19:41
Xufton
21:09
Bismillah
17 May, 2026, 29 Zulqa`da, 1447
Avvalgi sayt
#search
 YouTube

Savdoning tartibi qanday?

03.08.2018   13820   7 min.
Savdoning tartibi qanday?

Har bir inson turmush taqozosi ila moliyaviy muomalalar ishtirokchisi bo‘ladi Ayni shu muomalalar odamlarning ko‘p vaqtini va faoliyatini o‘z ichiga oladi. Moliyaviy muomalalar tartibga solinmasa, ularning qoidalari bo‘lmasa, kishilar orasida kelishmovchiliklar ko‘payadi. Alloh taolo bu ishni O‘z zimmasiga olgan va umumiy ta’limotlarni Qur’oni karimda bayon qilib bergan. So‘ngra Payg‘ambarimiz alayhissalom orqali bu ishlarning tafsilotini yo‘lga qo‘ygan. Shu tariqa, islomiy hukmlar musulmonlar hayotiga tatbiq qilingan. Islomdan oldingi davrdagi noto‘g‘ri hukmlar birin-ketin bekor bo‘la boshlagan. Keyinchalik fuqaholarimiz ushbu mavzuda kelgan oyat va hadislardan chiqadigan hukmlarni tartibga solib, ijtihod darajasiga yetmagan musulmonlar uchun ularga yordam tariqasida osonlashtirib tushuntirib berishgan. Moliyaviy muomalalarda, asosan, halol va harom masalasi juda zarur hisoblanib, u yoki bu ish halol yoki harom ekani surishtiriladi. Shuning uchun ham bu mavzuga oid oyati karimalarni o‘rganganimizdan keyin bevosita «Halol kasb talabi haqida» va «Rostgo‘ylik va karamli bo‘lish haqida» alohida hadisi shariflarning sharhi bilan tanishamiz. Albatta, musulmon odam nima ko‘rinsa sotavermaydi va sotib ham olavermaydi. Savdoga qo‘yiladigan narsa shariatimiz shartlariga mos bo‘lishi lozim.

Hozirgi kunimizda moliyaviy muomalalardan turli kelishmovchiliklar, urush-janjallar va mahkamabozliklar chiqayotgani hech kimga sir emas. Bu kabi noxush holatlarni kamaytirish uchun nima qilish lozim?

Bizningcha, shariatimizda ko‘rsatilgan ta’limotlarni yaxshilab o‘rganib, ularga amal qilish zarur. Kelajak sahifalarda Alloh taoloning madadi ila mazkur ta’limotlarni o‘rganishni boshlaymiz. Aytaylik, sotib olingan narsaning aybi bor. Bu holatda xaridor nima qiladi? Albatta, holatga qarab sotib olingan narsani ayb tufayli qaytarishning hukmlarini bilmagan odam qiyin ahvolga tushadi. Bu holatdan chiqishning birdan-bir yo‘li – diniy hukmlarni o‘rganishdir. Narxni chegaralab qo‘yish mumkinmi? Qaysi narsalarni sotish man qilingan? Albatta, bularni bilib olish ham har bir musulmon uchun muhim. Kimoshdi savdosi haqidagi dinimiz hukmlarini ham bayon qilib o‘tamiz. Narxni keyin belgilash, garov va ijara kabi moliyaviy muomalalar haqidagi tushuncha va ma’lumotlar bor. Iqtisodiy faoliyatda sherikchilikning o‘rni qanday bo‘ladi? Shirkat tuzishning turlari va shartlari nimalardan iborat? Sheriklar bir-birlari bilan bo‘ladigan aloqalarni qay tarzda olib borishlari kerak?

Qarz masalasi ham doimiy ravishda kishilarning boshini qotirib kelishi sir emas. «Savdo, ziroat va vaqf kitobi»da hozirgi kunimizda ko‘pchilikni qiziqtirib turgan qator masalalarni iloji boricha tushunarli ravishda bayon qilingan. Alloh taolodan bu kamtarona xizmatni foydali qilishini, kamchiliklarini kechirishini so‘raymiz. Alloh taolo: «Alloh savdoni halol va riboni harom qildi», degan (Baqara, 275).

الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبَا لَا يَقُومُونَ إِلَّا كَمَا يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ مِنَ الْمَسِّ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبَا وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبَا فَمَنْ جَاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهَى فَلَهُ مَا سَلَفَ وَأَمْرُهُ إِلَى اللَّهِ وَمَنْ عَادَ فَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ

“Sudxo‘rlar (qiyomat kuni qabrlaridan) jin chalib ketgan odam kabi (holatda) qo‘padilar. Buning sababi – ularning: «Bay’ (savdo-sotiq) ham sudxo‘rlikning xuddi o‘zi» degan gaplari (aqidalari)dir. Holbuki, Alloh bay’ni halol, sudxo‘rlikni (esa) harom qilgan**.

Bas, kim Rabbidan nasihat yetgach, (sudxo‘rlikdan) to‘xtasa, u holda avvalgi o‘tgani – o‘ziga va uning ishi Allohga (havola). Kim yana (sudxo‘rlikka) qaytsa, o‘shalar do‘zax ahlidirlar va ular unda abadiy qoluvchilardir.

Ribo (ustama, foiz) shuki, unda savdolashayotgan tomonlarning biri o‘zi bergan narsasi barobariga xuddi shu narsaning o‘zidan ortiqrog‘i bilan qaytarib olishni shart qilishidir. Masalan, bir tonna bug‘doy barobariga biru chorak tonna bug‘doy berishni shart qilsa, bu ribo hisoblanib, u shar’an haromdir. Bu ish bilan shug‘ullanuvchi kishini fors-tojik va o‘zbek tillarida sudxo‘r deyiladi.

Ribo bir necha xil bo‘lib, uning taqiqlanishiga qator sabablar bor. Masalan, o‘zganing molini evazsiz o‘zlashtirgani, mehnatsiz oson yo‘l bilan boylik orttirgani, savob sanalgan evazsiz qarz berish odatini tark etgani va hokazo.

Qarz berishda ortig‘i bilan qaytarish shart qilinsa bu ham ribodir.

Hanafiy mazhabi bo‘yicha riboga bug‘doy, arpa, xurmo, tuz, oltin, kumush kabi o‘lchov va vazn bilan qilinadigan savdo muomalalari kiradi. Jinsi bir xil narsalarning savdosida miqdorning bir xil bo‘lishi shartdir.

«Savdo» deb tarjima qilgan so‘z arabchada «bay’» deyilib, lug‘atda «o‘zaro bir narsani almashtirish»ni anglatadi. Shariatda esa bir molni ikkinchi bir mol muqobiliga rozi bo‘lib qabul qilib olishga «bay’» deb aytiladi. Qisqa qilib aytganda, «savdo» so‘zi «tijorat» so‘zidan umumiyroq bo‘lib, bugungi kunning istilohida «bozor iqtisodi» ma’nosiga yaqinroq keladi. «Alloh savdo (tijorat)ni halol va riboni harom qildi».

Chunki tijoratda foyda ko‘rishning ham, kuyib qolishning ham ehtimoli bor. Tijoratda insonning mehnati, mahorati, atrofdagi tabiiy holatlarning foyda ko‘rish yoki zarar topishga ta’siri bor. Savdogar foyda ko‘rishga umid qilgani holda kuyib qolishni ham bo‘yniga olib ish boshlaydi. Xarajat qilib, odamlarga kerakli mollarni olib keladi, saqlaydi va boshqa xizmatlarni qiladi. Sudxo‘r-chi? U hech narsa qilmay joyida o‘tiradi. Nima bo‘lishidan qat’i nazar, foyda olishi muqarrar. Kuyib qolish xavfi yo‘q. Mazkur sabablarga va yana zikr qilinmagan boshqa sabablarga ko‘ra, tijorat bilan shug‘ullanish inson uchun halol, sudxo‘rlik esa harom qilingan.

Alloh taoloning savdoni shariatga kiritishi, Qur’onda uning hukmini bayon qilib, Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam uni hayotga tatbiq qilishlari va ko‘plab hadislar aytib yo‘l-yo‘riqlar ko‘rsatishlari bejiz emas. Chunki savdo insonlarning bir-birlari bilan muomalalarining bu dunyodagi asosiy jabhalaridan biri hisoblanadi. U to‘g‘ri nizomga solinmasa, jamiyat hayotini tartibga solib bo‘lmaydi. Chindan ham inson yolg‘iz o‘zi yashay olmaydi. U o‘ziga o‘xshash boshqa insonlar bilan yashaydi. Boshqalar bilan yashagach, ular bilan muomalada bo‘lishi, narsalarini ayirboshlashi, oldi-berdi qilishi kerak. Agar bu muomalalar tartibga solinmay odamlarning o‘zlariga tashlab qo‘yilsa, kuchli kuchsizni, ayyor soddani aldashi, haqini poymol qilishi turgan gap.

Mo‘minlarning barchasi uchun mazkur iqtisodiy muomalalar odobi ularning barchalarini yaratgan, ularga rizq berayotgan va oxiratda har birlarini hisob-kitob qilib, qilmishiga yarasha jazo yoki mukofot beradigan Zot – Alloh taolo tomonidan joriy qilingandagina ayni adolat bo‘ladi, birovga zarracha zulm qilinmaydi. Ana o‘sha ilohiy ko‘rsatmalarga amal qilish orqali tinchlik va osonlik bilan murodga yetiladi. Eng muhimi, bu muomalalar ibodatga aylanadi, bu dunyoda topilgan rizqning halol va barakali bo‘lishi ta’minlanadi. U dunyoda esa shunga yarasha ajru savob, maqomu martabaga erishiladi, inshoalloh.

Xadichai Kubro ayol-qizlar o‘rta maxsus
islom bilim yurti axborot xizmati

xadicha.uz

Boshqa maqolalar
Maqolalar

Rasululloh ﷺning so‘nggi nasihatlari: “Ayollar borasida Allohdan qo‘rqing!”

13.05.2026   11622   8 min.
Rasululloh ﷺning so‘nggi nasihatlari: “Ayollar borasida Allohdan qo‘rqing!”

Bismillahir Rohmanir Rohiym

  

Ayting-chi, sevikli Payg‘ambarimiz Rasululloh sollallohu alayhi vasallamga ilk vahiy nozil bo‘lganda kimning huzuriga shoshilib yugurib bordilar? Biror qarindoshlari yoki birodarlarining oldiga bordilarmi?

Yo‘q, darhol zavjai mutohharalari, mo‘minlar onasi Xadicha roziyallohu anhoning huzuriga bordilar.

Rasululloh sollallohu alayhi vasallam dunyo hayotidagi so‘nggi kunlarida esa Oisha onamiz roziyallohu anhoning bag‘rida bo‘lishni tanlaganlar.

Qarang, payg‘ambarlik risolati ayol kishi bilan boshlanib, bu mo‘tabar zot ila yakun topdi. Albatta, bu – behikmat emas.

Shubhasiz, Alloh taolo bu hayotda ayollarning tutgan o‘rniga cheksiz hikmatlarni yashirgan. Payg‘ambarimiz Rasululloh sollallohu alayhi vasallam ularni e’zozlardilar, hurmat qilardilar.

 

Rasululloh sollallohu alayhi vasallam ayollar bilan qanday munosabatda bo‘lganlar?

Rasululloh sollallohu alayhi vasallam savol so‘rab kelgan erkak va ayollarni mehmon qilish odatlari bor edi. Kunlarning birida bir guruh ayollar Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallamning uylariga kelishdi. Ayollar Payg‘ambarimiz alayhissalomning huzurlarida gapira turib ovozlarini u zot alayhissalomning ovozlaridan baland ko‘tardilar. Shu payt, Umar ibn Xattob roziyallohu anhu Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning huzurlariga kirish uchun ruxsat so‘radilar.

Rasululloh Umar ibn Xattob roziyallohu anhuga kirishga izn berdilar. Ayollar Umar roziyallohu anhuning ovozini eshitib jim bo‘lib qoldilar.

Rasululloh sollallohu alayhi vasallam tabassum qildilar. Shunda Umar roziyallohu anhu: “Alloh sizni suyuntirsin, yo Rasululloh, nima sababdan kulyapsiz?” dedilar. Payg‘ambarimiz alayhissalom: “Ana ularning qilgan ishlari meni ajablantirdi. Sening ovozingni eshitishlari bilanoq yashirinib olib, jim bo‘lib qolishdi”, dedilar.

Hazrat Umar roziyallohu anhu: “Ey o‘z jonining dushmanlari, mendan qo‘rqasizlar-u, Allohning Rasulidan qo‘rqmaysizmi?” deb so‘radilar.

Ayollardan biri: “Yo Rasululloh men unga javob beraymi?” deb ruxsat so‘radi. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: “Maylin, javob ber”, dedilar. Unga javoban: “Axir sen qattiq qo‘lsan-da. Rasululloh yumshoq, mehribon, xushmuomalardirlar”, dedi. Payg‘ambarimiz alayhissalom yana tabassum qildilar.

Bunday ma’lum bo‘ladiki, Rasululloh sollallohu alayhi vasallam hamisha ayollarning savollariga javob berish uchun alohida e’tibor berganlar, vaqt ajratganlar.

 

Rasululloh sollallohu alayhi vasallam ayollarning ilm olishiga alohida ahamiyat berganlar

Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam zamonlarida eng mashhur tabib va jarroh kim bo‘lgan?

Ayol kishi bo‘lgan. Uning ismi Ummu Atiyya edi. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam bilan jang maydonlariga ham borardi. Yarador sahobalarning jarohatini davolar, askarlarga yordam berardi.

Rasululloh sollallohu alayhi vasallam ayollarning ilm-ma’rifat egallashiga qattiq e’tibor berardilar. Masalan, Oisha roziyallohu anho onamiz tafsir, fiqh, hadis ilmlarida peshqadam bo‘lganlar. Shar’iy hukmlarning 4/1 Oisha onamizning rivoyatlari asosida ishlab chiqilgan. Rasululloh sollallohu alayhi vasallamdan 2 mingdan ortiq hadis rivoyat qilganlar.

 

Rasululloh sollallohu alayhi vasallam Hafsa roziyallohu anho onamizga uylanmoqchi bo‘lganlarida Hazrati Umar roziyallohu anhu Islom ummatiga yuksak bir fazilatni ko‘rsatdilar. U ham bo‘lsa, otalik mas’ulyatini his qilgan holda qizlari Hafsa roziyallohu anhoni turmushga berish oldidan unga o‘qish, yozish va dinga doir ilmlarni berdilar. Hattoki qizlariga o‘qish va yozishni ta’lim berish uchun Bani Adiy qabilasidan bir ayolni yolladilar. Hafsa onamiz roziyallohu anho haligi ayoldan yetarlicha ilm olganlaridan so‘ng Nabiy sollallohu alayhi vasallamga turmushga chiqdilar.

To‘ydan so‘ng Rasululloh sollallohu alayhi vasallam Hazrati Umardan haligi Bani Adiylik ayolni kelib Hafsaga qolgan ilmlardan ham dars berishni davom ettirishligini aytdilar.

Hazrati Umar roziyallohu anhu: “Yo Rasululloh! Hafsa ilmni yaxshi egallab oldi”, dedilar.

Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: “Men Hafsani ilmni mukammalroq egallashini xohlayman”, dedilar. Shundan so‘ng haligi ayol kelib darsni davom ettirdi.


Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning ayollarning ehtiyojlari uchun tashvish chekishlari

Rasululloh sollallohu alayhi vasallam masjidlarining eshiklarini ayollar ibodatlarini ado etishlari uchun ochib qo‘yganlar. Ayollarni masjidlarga borishdan qaytarmanglar derdilar. Masjidi Nabiyda namozxon ayollarning soni ko‘paygach, faqat ayollar uchun mo‘ljallangan alohida eshik ochilgan. Bu “Bobun niso” (Ayollar eshigi) deb nomlangan eshik hozirgi kungacha saqlanib qolgan.

Ayollar masjidning oxirgi qismida to‘planishardi, Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning va’z-nasihatlarini tinglashardi.

Ummu Varaqa ismli keksa bir ayol bo‘lardi. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam vaqti-vaqti bilan uni ziyorat qilib turardilar. Bir kuni u Rasululloh sollallohu alayhi vasallamdan “Uyda namoz o‘qisam hamda ayollar ham to‘planib mening uyimda namoz o‘qisalar mumkinmi?” deb so‘radi. Shunda Rasululloh sollallohu alayhi vasallam bir muazzinni namoz vaqti kirganda uning uyining tagida azon aytish uchun tayinladilar.

Qarang, Rasululloh sollallohu alayhi vasallam ayollarni qanchalik hurmat qilganlar, ularning ehtiyojlarini o‘z o‘rnida hal etganlar.

 

Qiyin ahvolda qolgan ayollarga yordam berishga shoshilish

Albatta, ayol kishi o‘z tabiatiga ko‘ra erkak kishiga qaraganda hissiyotga beriluvchan, mehribon va yumshoq fe’lli bo‘ladi. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam Madinada musulmonlar qiyin ahvolda qolishganda hamda Tabuk jangiga tayyorgarlik bo‘layotganda ayollarni yordam berishga chaqirganlar.

Hayit namozidan keyin erkaklarga ehson qilish haqida xutba qilganlarida, erkaklar uylariga borib, ayollariga bo‘lgan xitobni so‘zlab berishlari bilan ayollar oltin sirg‘a va bilaguzuklarini yechib berganlar. Bugungi kunimizda ham bir qancha xayriya, saxovat ishlarida ko‘ngillik ko‘plab ayollarning peshqadam ekanlariga guvoh bo‘lmoqdamiz.

Rasululloh sollallohu alayhi vasallam davrlaridan ayollar barcha ishlarda faol bo‘lishgan. Hatto ular Rasululloh sollallohu alayhi vasallamga bay’at berishardi. Bu haqda Qur’oni karimda oyat nozil bo‘lgan.

Rasululloh sollallohu alayhi vasallam ayollar uchun jannatga borish yo‘lini juda oson qilganlar. Alloh taolo O‘z fazli va Nabiy sollallohu alayhi vasallamning duolari sababli jannatga erishish ko‘plab yo‘llarni ochib berdi. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: «Agar ayol kishi besh vaqt namozini o‘qisa, bir oy ro‘zasini tutsa, farjini saqlasa va eriga itoat qilsa, unga: “Jannatning qaysi eshigidan xohlasang, kiraver”, deyiladi», deganlar.


Qarang, ayollarga qanday sharaf berilgan!

Har bir ayol kishi Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning ularga shunchalik g‘amxo‘rlik qilganlarini biladimi?

Hatto, Rasululloh sollallohu alayhi vasallam bemor bo‘lib, jon berish vaqtlarida ham butun ummatlariga qilgan so‘nggi nasihatlarida ham: “Ayollar borasida Allohdan qo‘rqing (ularga yaxshi muomala qiling!)” deganlar.

Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning ayollarga mehribon, g‘amxo‘r bo‘lganlarini yaxshi tushunib yetgan har bir ayol kishida Payg‘ambarimiz alayhissalomga bo‘lgan muhabbat va u zot alayhissalomga ergashish ishqi yanada ortishi lozim!

Xuddi shuningdek, bu muhabbat har bir erkak kishini o‘z ahli-ayoli oldidagi burchlarini bajarishga, ayoliga yaxshi munosabatda bo‘lishga undashi kerak! Har bir erkak kishi ayoliga go‘zal munosabatda bo‘lishida Rasululloh sollallohu alayhi vasallamdan namuna, ibrat olsin! Shunda Rasulullohning sunnatlariga ergashilgan bo‘linadi.

Alloh taolo bunday marhamat qiladi: “Ayting (ey Muhammad!): “Agar Allohni sevsangiz, menga ergashingiz. Shunda Alloh sizlarni sevadi” (Oli Imron surasi, 31-oyat).

Davron NURMUHAMMAD

 

  

Maqolalar
#logo