Oila a’zolari orasidagi munosabatlar yaxshi bo‘lishi kerak

Tartib va intizom bo‘lgan joydagina qonun-qoida amal qiladi. Tartib bo‘lmagan joyda ish ham yurmaydi, rivojlanish ham bo‘lmaydi. Oilada tinchlik-xotirjamlikning bo‘lishi, oila a’zolari orasida mehr-oqibatning mavjudligi, ota-ona va farzandlarning o‘zaro samimiy munosbatalari bu kichkina jamiyat deb nomlangan oilaning ichki-tartib qoidalari hisoblanadi. Bizning oilamiz katta oroldagi tanho oila emas, balki aka-ukalarimiz, opa-singillarimiz, amaki-tog‘alarimiz, amma-xolalarimiz, biz bilan yaqin bordi-keldisi bo‘lgan do‘stu yor, qo‘ni-qo‘shnilarning oilalari orasida ekanini esimizdan chiqarmaylik.

Yangi ishga kirgan xodimga ham avval boshida kerakli shart-sharoitini yaratib berib, ichki tartib-qoidalar bilan tanishtirib undan keyin ish talab qilinadi. Oilada ham xuddi shunday bo‘lishi kerak emasmi? Oilamizda tartib o‘rnatganmiz, bolalarim aytganlarimni qiladi, to‘g‘ri yo‘lda olib ketyapman deymiz-u joyi kelganda farzandlarimizning qilib qo‘ygan ishlarini ko‘rib yoqamizni ushlab qolamiz. Yo‘q, bu mening farzandim emas, bu uning ishi emas, buni boshqa birov qilgan, uni majburlagan….. Koshki bu vajlarning endi foydasi bo‘lsa?  

Ota-onaga xizmat qilib, ularning roziliklarini olish butun bir boshli oila, qarindosh-urug‘, hatto qo‘ni-qo‘shni, yoru do‘stlar jamoasini o‘z ichiga oladigan kompleks xizmatlar majmuasi desak mubolag‘a bo‘lmaydi. Chunki oyat va hadislardan shu narsa ma’lum bo‘lmoqdaki, bu boradagi ilk qadam oilada bevosita ota-onadan boshlansa-da, u borib-borib aka-ukalar, amaki-tog‘alar, ota-onaning yoru do‘stlariga bo‘lgan munosabatalarni ham o‘z ichiga olmoqda.

Ikki yo uch yoki undan ko‘p farzandli oilalarda, keyinchalik ularning har biri oila qurib bola-chaqali bo‘lgandan keyingi bir butun katta oilani ko‘z oldingizga keltiring. Bu kichkina jamiyat garchi hammasi bir ota va onadan ko‘paygan bo‘lsa-da, turli xarakterdagi har xil salohiyatdagi katta-yu kichik odamlarni o‘z qaramog‘iga oladi. Mana shu kichkina kishilik jamiyatida hech kimning ko‘nglini og‘ritmasdan, imkon qadar hamma bilan yaxshi munosabat o‘rnatgan holda ota-onaning xizmatini qilib, roziliklarini topish lozim bo‘ladi. Kamchilik va xatolar hammada ham bo‘ladi. Ayniqsa bu bolalarda ko‘p uchraydi. Zotan inson qusurlardan xoli emas. 

Oila a’zolari orasidagi, ayniqsa ota-ona va farzandlar o‘rtasidagi muomalaning yaxshi bo‘lishligi, eng avvalo, ularning ba’zi qusur va kamchiliklariga ko‘z yumishlikka bog‘liqdir. 

Agar oila a’zolari hisoblangan farzandlarning birortasida yomonroq odati bo‘lsa, buni unga chiroyli qilib, yumshoqlik bilan tushuntirish lozim. Bu chiroyli so‘zni misollar yoki ibratli hikoyalar bilan tushuntirilsa yanada yaxshi bo‘ladi. Bu jarayondagi, ya’ni  oila a’zolariga tarbiya berishdagi eng muhim jihat, so‘zdan boshqa ortiqcha harakatlarga ehtiyoj qoldirmaslikdan iboratdir. Demak, aytilishi bilan xato va kamchiliklar bartaraf etiladigan bo‘lsa, ortiqcha gap-so‘zlarga o‘rin qolmaydi va bu tarbiyaning yaxshi ta’siridan darak beradi.

Ota-ona tomonidan buyurilgan ishlar farzand tomonidan qarshilik bilan qabul qilinsa, ijrosi kechiktirilsa yoki bajarilmaydigan bo‘lsa, bunday buyruqlarni bergandan ko‘ra bermaslik ma’qul, deyilgan tarbiya kitoblarimizda. Chunki aynan mana shu zarurat bolani ota-onaning amriga isyon qilib, Allohning azobiga giriftor bo‘lib qolmasligi uchun ham kerakdir. Zero hadisi sharifda: 

“Farzandining itoatiga yordam bergan otaga, Alloh rahmat qiladi”, deb marhamat qilingan. (Sahoviy, “Maqosidul-Hasana”, 516) 

Bu hadisi sharifda farzandi qarshi chiqib osiy bo‘lib qolishiga sabab bo‘ladigan buyruqni bermagan ota nazarda tutilgan. Bu aslida har bir ota-ona uchun eng muhim va kerak bo‘ladigan ko‘rsatma hisoblanadi. Chunki bola to aqlini tanib, oq-qorani ajratib, savobu gunoh nimaligini yaxshi bilib olgunicha qanchadan qancha qovun pishig‘i o‘tishi lozim bo‘ladi. Hatto bola katta bo‘lib, hayotda o‘z o‘rnini topib ketganda ham ota-ona aynan shu masalada juda ehtiyotkor bo‘lsa, faqat yaxshi bo‘ladi.

Tarbiya kitoblarimizda ustozning darajasi otanikidek ulug‘ligi aytib o‘tiladi. Bu bejizga emas. Chunki ustoz insonning ma’naviy tarbiyasi bilan shug‘ullanib, uni komil inson bo‘lib yetishiga asosiy e’tiborini qaratadi. Shuning uchung ham ularning ta’lim-tarbiya berish usullarida, avvalo, ustozning o‘zi chiroyli odob egasi bo‘lishligi, keyin og‘ir-vazminlik, sabr-toqatlik, chidamlilik kabi qobiliyatlarga ega bo‘lish eng birinchi talablardan hisoblangan. Islom olamining buyuk shayxlari hayoti haqidagi tarixiy manbalarda yozilishicha, ilm dargohlarida ta’lim olayotgan ayrim shogirdlarda kuzatilgan kamchilik yoki nuqsonni talabaga aytish uchun ustozi yillab, hatto, ayrimlari qirq yil kutganlari bayon etilgan. Bu nima degani? Inson xato va kamchilikdan xoli bo‘lmaganidek, shu nuqsonlarini birdaniga qabul qilib, uni bartaraf etishga ham loyiq emas degani. Insonga o‘z xatosini to o‘zi aql-idroki bilan tushunib yetishi uchun unga yillar kerak bo‘ladi. Ba’zida esa shu kamchiligini unga aytish uchun zarur va qulay fursatni topish uchun ham ota-onalarga kunlar, balki oylar kerak bo‘lar. Shuning uchun farzand tarbiyasida, ayniqsa, ota-onalarning ularga nisbatan munosabatlarida tarbiyaning mana shunga o‘xshash nozik jihatlarini eslaridan chiqarmasliklari ayni muddao bo‘ladi.    

 Hikmat. Abu Lays Samarqndiyning “Tanbehul g‘ofiliyn” asarida alloma Fuzayl bin Iyyos rahmatullohi alayhning quyidagi xulosalari ifoda etilgan:

“Shu ishlarni qilgan odam mutlaqo muruvvat va fazilat sohibi bo‘ladi: ota-onasiga yaxshilik qiladigan, qarindoshlarini ziyorat etadigan, din birodarlariga iltifot va hurmat ko‘rsatadigan, ahli ayoli, bolalari va xizmatchisi bilan yaxshi muomalada bo‘lib, hayot kechiradigan, dinini muhfaza qiladigan, molini shariat buyurgan tarzda halol saqlab, ortig‘ini ehson qiladigan, tilini tiygan, ko‘zlari uyiga, ibodatga qaratilgan tarzda hayot kechiradigan, behuda ishlar va keraksiz odamlardan uzoqda yurgan.” 

Tarbiya kitoblarimizda, bolalar yetti yoshigacha oilaning rayhonlari ekani, ularni mazza qilib hidlash mumkinligi, yetti yoshdan o‘n to‘rt yoshgacha ota-onaning xizmatchisi ekani, keyin esa yo dushmaningiz yoki do‘stingiz bo‘ladi, deb aytilgan.  

O‘qigan-bilganlarimizdan shu narsa ma’lum bo‘lmoqdaki, birorta kishiga, shu jumladan, o‘z farzandiga ham bir narsani o‘rgatishda tarbiyani shuni qilgin, buni bajarmagin kabi keskin buyruq va majburlash tarzida bermaslik kerak ekan. Har qanday tarbiya jarayonida chiroyli o‘rnak ko‘rsatish eng yaxshi natija berishi tajribalardan bilinmoqda. 

Shundan kelib chiqib, ota-onalar ham yaxshi va xayrli ishlarni faqat tushuntiravermasdan, nasihatlarini amalda o‘zlari bajarib ko‘rsatib tursalar, yaxshi o‘rnak bo‘ladi.

Ulug‘bek Sultonovning
"Ota – onaga xizmat qilish
odoblari" kitobidan olindi