Inson ota-onasiga muomala qilishda bir qancha odoblarga rioya qilishi lozim. 1. Ota-onaga xizmat qilishni va ularni hurmat qilishni inson o‘ziga farz deb bilish kerak. 2. Molu dunyosini ulardan darig‘ tutmasligi kerak. 3. Ota-onaga qilgan xizmatini minnat qilmaslik kerak. 4. Ota-onaning yuziga tik boqmaslik kerak, ular bilan gaplashganda ham farzand boshini xam qilib gapirishi lozim. 5. Farzand ota-onasining chaqirig‘iga tez javob berishi lozim. Farzand namoz o‘qiyotgan vaqtda ota-onasi chaqirsa, javob berishi mumkinmi? Agar farzand nafl namoz o‘qiyotgan bo‘lsa, namozni buzib, ota-onasining chaqirig‘iga javob beradi va namozni qaytadan o‘qib oladi. Ammo farz yoki vojib namoz o‘qiyotgan bo‘lsa, buzmaydi.
6. Farzand ota-onasi bilan muoamala qilayotgan chog‘da yuzini burishtirmasin. 7. Gunoh bo‘ladigan ishlardan tashqari ularning barcha buyruqlariga itoat qilsin. 8. Farzand ular bilan so‘zlashganda, shuningdek, ular huzurida boshqalarga ham baland ovozda gapirmasligi lozim. 9. Ota-onasining ijozatisiz safarga bormasin. 10. Doim ularni xursand qilish payida bo‘lsin. 11. Ularga qilgan ehson va yaxshiligini ikkinchi ibodat deb bilsin. Zero jannat onalar oyog‘i ostidadir.
Qarindosh urug‘lar bilan muoamala qilganda quyidagi yettita odob shartlariga rioya etish lozim bo‘ladi. 1. Qarindosh urug‘lar bilan do‘stlik, aloqa va tez-tez xabar olishni odat qilish kerak. Bu narsa inson umrini ziyoda qiladi. 2. Molu dunyosi bilan qarindosh urug‘larga yordam berib tursin. 3. Xursandchilik va g‘am-tashvishlarida ularga sherik bo‘lsin. 4. Yordam zarurati tug‘ilganda qo‘lidan kelganicha yordamini ayamasin. 5. Qarindosh urug‘lar qancha jafo qilsalar ham, javobini vafo bilan qaytarsin. 6. Ularning dushmanlari bilan murosa qilmasin. 7. Ularning moliga qasd va tama qilmasin, aks holda o‘zi benomus va qadrsiz bo‘lib qoladi.
Qo‘shnilar bilan muoamala qilish odoblari o‘n to‘rttadir. 1. Qo‘shnilarga doim iltifotli va mehribon bo‘lish. 2. Qo‘shnilardan nasihat va yaxshilikni darig‘ tumasligi kerak. 3. Agar qo‘shnisidan yomonlik ko‘rsa ham sabr qilib, uni beobro‘ qilmasin. 4. Qo‘ldan kelganicha qo‘shnisiga yordam va himoya qilsin. 5. Inson og‘irligini qo‘shnisiga tashlamasligi kerak, balki uning yukini ko‘tarishga harakat qilsin. 6. Agar qo‘shnisining biror hojatini chiqarsa, unga minnat qilmasin. 7. Agar qo‘shnidan biror foyda yetsa, shukr qilsin. 8. Agar kishiga qo‘shnisidan biror nuqson yetsa, shikoyat qilmasin. 9. Qo‘shni agar kambag‘al bo‘lsa, imkonqadar yordam bersin. 10. Agar qo‘shni biror narsa so‘rasa, ochiq yuzlik bilan bersin. 11. Suv, tuz va o‘tin kabi narsalarni undan darig‘ tutmasin. 12. Qo‘shnining yosh bolalarini erkalatsin. 13. Ta’ziya kunlarida ta’ziya bildirsin va xursandchilik kunlarida qo‘shnisini muborakbod qilsin. 14. Agar qo‘shnining tomorqasiga uning uyi tomonidan suv o‘tadigan bo‘lsa, suv yo‘lini doim ochib qo‘ysin.
Qo‘shnilar uch turga bo‘linadi – qarindosh qo‘shni, begona qo‘shni va g‘ayridin qo‘shni. Bilingki, qarindosh bo‘lgan qo‘shnining sizda uchta haqi bor – qarindoshlik haqi, mo‘minlik haqi va qo‘shnilik haqi. Qarindosh bo‘lmagan qo‘shnining ikkita haqi bor – mo‘minlik va qo‘shnichilik haqlari. G‘ayridin qo‘shnining bitta haqi bor – qo‘shnichilik haqi. Shuning uchun qo‘shni g‘ayridin bo‘lsa ham, u bilan yaxshi muoamalada bo‘lish zarur. G‘ayridin qo‘shnilarga mana shunday go‘zal muoamala qilinsa, ularning musulmon bo‘lishi ham ajab emas. Payg‘ambar sollallohu alayhi vasallam g‘ayridinlar bilan go‘zal muoamala qilar edilarki, agar yomon maqsad bilan kelgan bo‘lsa ham, iymon keltirib qaytar edi.
Qarindosh bo‘lmagan insonlar bilan quyidagi oltita muoamala odoblariga rioya etishlari lozim. 1. Hech kimga haqorat nazari bilan boqmasligi kerak. 2. Ularning suhbati va so‘zlariga orasiga kirmaslik kerak. 3. Boshqalarning nojo‘ya ishlari va so‘zlaridan o‘zingni g‘ofil tut, ya’ni sabr qilib, o‘zingni bilmaslikka sol. Agar biror kishidan senga, diningga va yo millatga nisbatan noo‘rin hatti-harakatni ko‘rsang, nasihat qil. Bu xususda hadisi sharifda “Kimki bir nomaqbul ishni ko‘rsa, bas uni qo‘li bilan to‘xtatsin va agar qo‘li bilan to‘xtata olmasa, tili bilan qaytarsin, agar qo‘li bilan ham qaytara olmasa, bas dili bilan o‘sha ishni yomon ko‘rsin. Lekin qo‘li va tili bilan qaytara olmay, dili bilan yomon ko‘rishi iymonning zaifligidan dalolatdir”, deyilgan. 5. Barcha xalqqa nisbatan doimo mehr-shafqatli bo‘lish kerak. 6. Ulardan biror kishini to o‘zingga beg‘arazligini bilmasang, suhbatingga yaqin tutma.
Soatmurod Primov
Tadbir avvalida Muzaffar Kamilov O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Miromonovich Mirziyoyevning xatmona munosabati bilan barcha bitiruvchilar hamda yoshlarga yo‘llagan alohida salomi va samimiy qutlovlarini yetkazdi.
Ta’kidlanganidek, bugungi kunda davlatimiz va xalqimiz xizmati, millat hamda din rivoji yo‘lida sidqidildan bel bog‘lagan yoshlarga e’tibor qaratish, ularning ilmiy hamda amaliy salohiyatini qo‘llab-quvvatlash davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi.
Muzaffar Kamilov o‘z nutqida institut bitiruvchilarining ko‘rsatkichlari, ularning bir qancha yo‘nalishlarda ijoza va xalqaro til sertifikatlariga ega ekani hamda puxta ilmiy va tizimli yo‘nalish shakllantirganini alohida e’tirof etdi.
Diniy-ma’rifiy sohada uzviy va uzluksiz ta’lim tizimini yo‘lga qo‘yish – madrasalardan boshlab oliy institutlar, bakalavriat, magistratura va kelgusida doktorantura bosqichlarini qamrab olish yo‘lidagi sa’y-harakatlar ulkan natijalar berayotgani ta’kidlandi.
Toshkent islom instituti ko‘p yillar davomida davlat va jamoat tashkilotlarida, diniy sohaning eng mas’uliyatli va hassos yo‘nalishlarida xizmat qilayotgan yetuk kadrlarni yetishtirib bergan bo‘lsa, bugungi magistratura bosqichi sifat ko‘rsatkichlarini yangi bosqichga olib chiqadi. Bitiruvchilar oldiga faqatgina respublika miqyosida emas, balki xalqaro maydonda ham Imom Buxoriy va Imom Termiziy kvali ulug‘ allomalar yurtining ilmiy salohiyatini namoyon etish vazifasi qo‘yildi.
Tadbirda magistraturani muvaffaqiyatli tamomlagan xotin-qizlar vakillarining ilmiy ishlari va erishgan natijalari alohida e’tirof etildi. Jamiyatda salohiyatli va malakali olimalarga bo‘lgan ehtiyojni qondirish, xotin-qizlarga diniy-ma’rifiy bilim va ta’limni yetkazish borasidagi imkoniyatlarni yanada kengaytirish zarurligi ko‘rsatib o‘tildi.
Shuningdek, bitiruvchilarning ilmiy izlanishlarini to‘xtatmasliklari uchun O‘zbekiston xalqaro islom akademiyasida maqsadli doktorantura o‘rinlarini tashkil etish va keyingi bosqichlarda ularning ilmiy salohiyatini oshirishga ko‘maklashish rejalari bildirildi.
Muzaffar Kamilov ushbu bilim dargohida xizmat qilgan, el-yurt va din rivojiga beqiyos hissa qo‘shgan marhum muftiylar hamda ulamolar – Eshon Boboxon hazratlari, Ziyovuddinxon qori, Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf, Usmonxon Alimov va boshqa fidoiy ustozlarning xizmatlarini yodga olib, ularning haqlariga duolar qildi. Bugungi kunda ushbu ulug‘vor va mas’uliyatli yo‘lni munosib davom ettirayotgan O‘zbekiston musulmonlari idorasi rahbariyati hamda ustozlarga kuch-quvvat va muvaffaqiyatlar tilandi. Magistrlarga Prezident maslahatchisi Muzaffar Komilov davlatimiz rahbarining 20 million so‘mdan pul mukofoti sertifikatlarini tantanali ravishda topshirdi.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi raisi, muftiy Shayx Nuriddin Xoliqnazar hazratlari so‘zga chiqib quyidagi fikrlarni bildirdi:
“O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev 2023 yil 22 iyun kuni Surxondaryo viloyati saylovchilari bilan uchrashuvda diniy ta’lim muassasalari salohiyatini yanada oshirish maqsadida Toshkent islom institutida 2024 yildan magistratura, 2025 yildan esa doktorantura bosqichlarida oliy malakali kadrlar tayyorlash tizimini yo‘lga qo‘yish tashabbusini ilgari surgan edi.
Mazkur tashabbus ijrosi doirasida Toshkent islom institutida “Teologiya (Islom ilohiyoti, falsafasi va moturidiylik ta’limoti)” hamda “Teologiya (Hadis ilmlari)” mutaxassisliklari bo‘yicha 1 va 2-bosqichlarda jami 20 nafar magistrant tahsil olmoqda.
2026 yil 11 iyun kuni O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazida Imom Buxoriy nomidagi Toshkent islom instituti tarixida ilk bor magistrantlarning magistrlik dissertatsiyalari himoyasi bo‘lib o‘tdi. Mazkur muhim voqea mamlakatimizda diniy-ma’rifiy sohani yangi bosqichga olib chiqish, boy ilmiy-ma’naviy merosimizni chuqur o‘rganish hamda soha uchun yuqori malakali ilmiy kadrlar tayyorlash borasida amalga oshirilayotgan keng ko‘lamli islohotlarning amaliy natijasidir.
Toshkent islom instituti magistrlik dissertatsiyalari himoyasi mamlakatimiz diniy ta’lim tizimi rivojidagi muhim bosqich bo‘lib, mazkur jarayon kelgusida yuqori malakali, zamonaviy bilim va ko‘nikmalarga ega ilmiy-pedagog kadrlarni tayyorlashga xizmat qiladi”.
Institutning ilk 10 nafar magistranti o‘qish davomida ilmiy faoliyatda faol ishtirok etib, dissertatsiya mavzulari doirasida jami 52 ta ilmiy maqola va tezis nashr ettirdilar. Jumladan, 28 tasi ilmiy jurnallarda, 9 tasi ilmiy to‘plamlarda va 12 tasi respublika hamda xalqaro anjuman materiallarida chop etildi.
2-kurs magistrantlarining o‘rtacha o‘zlashtirish ko‘rsatkichi 90%dan yuqori bo‘ldi. Eng yuqori natijani 96+ ball bilan Ismoiljon Ibrohimov, keyingi o‘rinlarni esa 95+ ball bilan Muxlisa Narzullayeva va Muhammad A’lo Madrahimov egalladi.
Magistrantlarning 8 nafari arab tili bo‘yicha xalqaro va milliy sertifikatlarga ega. Jaloliddin Mamasoliyev, Nurmuhammad Shaydullayev va Ismoiljon Ibrohimov At-Tanal C1 darajasini, yana 5 nafar talaba CEFR va At-Tanal tizimida B2 darajasini qo‘lga kiritgan. Shuningdek, talabalar mutaxassislik fanlari doirasida jami 53 ta “ijoza”"ga ega. Bu bo‘yicha Ismoiljon Ibrohimov mutloq yetakchi bo‘lib, uning shaxsiy ijozalari soni 18 tani tashkil etadi.
Gulchehra Siddiqova 2006 yilda o‘tkazilgan 16-Respublika qorilar musobaqasida murattab qoriyalar yo‘nalishi bo‘yicha ayol-qizlar o‘rtasida mutlaq 1-o‘rinni, 2009 yildagi 20-Respublika qorilar musobaqasida esa mujavvid qoriyalar yo‘nalishida 2-o‘rinni egallagan. Iqboljon Qambarov va Husniddin Hasanov Fiqh hamda Aqoid fan oyliklarida maqola yozish bo‘yicha sovrindor bo‘lishgan. Jaloliddin Mamasoliyev shariat standartlari bo‘yicha nufuzli CPSS malaka sertifikatiga ega.
Magistrantlar o‘quv rejasiga muvofiq 2026 yil 26 yanvardan Imom Moturidiy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazida, 24 fevraldan esa O‘zbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazida ilmiy amaliyot o‘tab, manbashunoslik va noyob qo‘lyozmalar bilan ishlash ko‘nikmalarini mustahkamladilar.
Shayx Nuriddin Xoliqnazar hazratlari o‘z nutqlarida Toshkent islom instituti magistratura ta’lim bosqichini ilk bitiruvchilar muvaffaqiyatli tamomlagani ulkan tarixiy voqea bo‘lgani, Yurtboshimizning tashabbusi bilan ulamolarimiz va mo‘min-musulmon xalqimizning ana shunday orzu-umidlari, ixlos bilan qilgan duolari ijobat bo‘lganini alohida ta’kidladilar.
Marosim davomida Muftiy hazratlari har bir bitiruvchini samimiy tabriklash barobarida magistrlik diplomlarini tantanali ravishda topshirdilar.
Shundan so‘ng Shayx Nuriddin Xoliqnazar hazratlari O‘zbekiston musulmonlari idorasi tizimida mehnat faoliyatini boshlayotgan magistrlarning oylik ish haqiga 20 foiz miqdorida ustama haq to‘lab berilishini e’lon qildilar.
Bunday rag‘bat va imtiyozlar diniy-ma’rifiy sohada yuqori malakali, zamonaviy bilimlarga ega ilmiy-pedagog kadrlar avlodini shakllantirishga xizmat qiladi.
O‘zA