Aqida bilmagan shaytona eldir
- 64فَخُوضُوا فِيهِ حِفْظًا وَاعْتِقَادًا تَنَالُوا جِنْسَ أَصْنَافِ الْمَنَالِ
Ma’nolar tarjimasi: Shuning uchun (ey o‘quvchilar) yodlab, (ma’nolariga) e’tiqod qilib, unga kirishinglar. (Shunda) turli mukofotlarga erishasizlar.
Nazmiy bayoni:
So‘zlarin yod oling qilib e’tiqod,
Mukofotlaridan bo‘lasizlar shod.
Lug‘atlar izohi:
فَ – “ta’liliya” ma’nosida kelgan harf.
خُوضُوا – “sho‘ng‘ish” ma’nosidagi خَوضًا masdaridan olingan amr fe’li. Foili oxiridagi واو dir.
فِيهِ – jor majrur خُوضُوا ga mutaalliq. هُوَ zamir oldingi baytdagi نَظْمًا ga qaytadi.
حِفْظًا – tamyizlikka ko‘ra nasb bo‘lib turibdi.
وَاعْتِقَادًا – bu kalima ham tamyizlikka ko‘ra nasb bo‘lgan. Nozim o‘quvchilardan ushbu nazmni faqat o‘qib qo‘yish bilan cheklanmasdan so‘zlarini yod olib ma’nolariga e’tiqod qilishni so‘ragan.
تَنَالُوا – “erishmoq” ma’nosidagi نَيْلاً masdaridan olingan amr fe’li. Foili oxiridagi واو dir.
جِنْسَ – maf’ul. Jins haqiqati har xil narsalarga, nav esa haqiqati bir xil narsalarga nisbatan ishlatiladi. Masalan, hayvon jins, inson navdir. Shunga ko‘ra ushbu kalimadan haqiqatlari turli mukofotlarga erishasizlar, ma’nosi tushuniladi.
اَصْنَافِ – muzofun ilayh. Bu kalima صَنْفٌ ning ko‘plik shakli bo‘lib, “turlar”, “navlar” ma’nolariga to‘g‘ri keladi.
الْمَنَالِ – lug‘atda “erishiladigan mukofot” ma’nosini anglatadi. Ya’ni dunyoyu oxiratda Alloh taolo beradigan mukofotlarga erishasizlar.
Matn sharhi:
Ushbu qisqa va lo‘nda nazmni yodlab, unda bayon qilingan masalalarga e’tiqod qilinsa, musaffo aqidaga ega bo‘linadi. E’tiqodi musaffo kishining esa qilgan ozgina amali ham ko‘p meva beradi, ya’ni Alloh taolo uning aqidasi musaffoligi sababli unga ikki dunyo baxt-saodatini ato etadi. So‘fi Ollohyor bobomizning mashhur so‘zlariga e’tibor bering:
Aqida bilmagan shaytona eldir,
agar ming yil amal deb qilsa, yeldir.
*****
Uyalma ma’rifatni o‘rganurdin
Tanur joying bo‘lur, qolsang tanurdin.
Ya’ni aqida bilmagan kimsada shaytondan o‘zini himoya qiladigan eng muhim vosita bo‘lmaydi. Shayton bunday himoyasiz kimsani bir hamladayoq o‘z izmiga solib yetaklab ketaveradi. Shaytonga ergashgan kimsaning esa o‘zicha ibodat deb qilayotgan narsalari, aslida, bemanilikdan boshqa narsa bo‘lmaydi. Shuning uchun ma’rifatni, ya’ni Alloh taolo to‘g‘risidagi sof e’tiqodni o‘rganishga astoydil harakat qilish lozim.
Musaffo e’tiqoddan bahramand bo‘lganlarni Alloh taolo xotirjamlik va qanoat ne’matidan bahramand qilib qo‘yadi. Qaysi bir inson erishgan muvaffaqiyatlari sababli hovliqishga emas, shukr qilishga o‘tayotgan bo‘lsa, boshiga tushgan musibat yo omadsizliklar sababli ortiqcha mahzunlikka emas, savob umidida sabr qilishga o‘tayotgan bo‘lsa, dunyoning o‘zidayoq musaffo e’tiqodining samarasini ko‘rayotgan bo‘ladi.
مَنْ شَاءَ عَيْشًا رَحِيبًا يَسْتَطِيبُ بِهِ فِى دِينِهِ ثُمَّ فِى دُنْيَاهُ اِقْبَالاً
فَلْيَنْظُرَنْ اِلَى مَنْ فَوْقَهُ وَرَعًا وَلْيَنْظُرَنْ اِلَى مَنْ دُونَهُ مَالاً
“Dinida xayrli hayot izlagan,
Qarasin taqvoda kim undan o‘zar.
Dunyoda farovon hayot ko‘zlagan,
O‘zidan nochorga tashlasin nazar”[1].
Keyingi mavzu:
Duo qilish odoblari bayoni.
[1] Mulla Ali Qori. Sharhu aynil ilm, II juz. – Qozon: “Xaritonov bosmaxonasi”, 1908. – B. 209.
Imom Buxoriy yurtida buyuk allomalar merosi ilm, ma’rifat va tadqiqotlar bilan yanada boyimoqda
Shu kunlarda joylarda Vatanimiz davlat mustaqilligining 35 yilligini nishonlamoqda. O‘tgan yillarga nazar tashlasak, istiqlol nafaqat siyosiy va iqtisodiy mustaqillik, balki buyuk ajdodlar merosi va ma’naviy ildizlariga qaytish imkonini berganini yanada chuqur his etamiz.
Ayniqsa, keyingi yillarda Yangi O‘zbekistonda Prezident Shavkat Mirziyoyev tashabbusi bilan ilm-ma’rifat, diniy ta’lim va buyuk allomalarimiz merosini o‘rganish sohasida amalga oshirilayotgan keng ko‘lamli islohotlar bu borada mutlaqo yangi bosqichni boshlab berdi.
Prezidentimiz 2017 yildayoq yurtimizda shakllangan buyuk ilmiy maktablarni qayta tiklash, xususan, Samarqandda hadisshunoslik maktabini tashkil etish tashabbusini ilgari surgan edi. Oradan ko‘p o‘tmay bu ezgu g‘oya amaliy ifodasini topdi. Davlatimiz rahbarining 2018 yil 16 apreldagi «Diniy-ma’rifiy soha faoliyatini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida»gi Farmoni asosida Samarqandda Hadis ilmi maktabi tashkil etildi. Shu yilning 1 noyabrida qabul qilingan Hukumat qarori bilan uning faoliyatining tashkiliy-huquqiy asoslari belgilab berildi.
Bu voqea, bizningcha, shunchaki yangi ta’lim muassasasining ochilishi emas edi. Bu – Imom Buxoriy, Imom Termiziy, Imom Dorimiy kabi buyuk muhaddislarni yetishtirgan zaminda hadis ilmining uzoq asrlik an’analarini zamonaviy asosda davom ettirish yo‘lidagi tarixiy qadam bo‘ldi.
Hadis ilmi maktabi oldiga Qur’oni karim va hadislarning asl mohiyatini teran anglaydigan, hadis ilmining ilmiy-nazariy asoslarini puxta egallagan, buyuk muhaddislarimiz merosini chuqur o‘rganadigan va mustaqil ilmiy tadqiqot olib bora oladigan yetuk mutaxassislarni tayyorlash vazifasi qo‘yildi. Eng muhimi, hadislarda mujassam bo‘lgan ezgulik, halollik, adolat, bag‘rikenglik, vatanparvarlik, ota-onaga ehtirom, inson qadrini ulug‘lash singari umuminsoniy g‘oyalarni xalqimiz, ayniqsa, yosh avlodga to‘g‘ri va ilmiy asosda yetkazish ta’lim dargohining muhim vazifalaridan biriga aylandi. Bugun Hadis ilmi maktabida ta’lim jarayoni nazariy bilim berish bilan cheklanib qolmay, amaliy mashg‘ulotlar bilan ham uzviy bog‘langan. Talabalar hadislarni taxrij qilish, ya’ni ularning asl manbalarini aniqlash, rivoyat yo‘llari va sanadlarini o‘rganish, hadis matnlarini sharhlash va ilmiy tahlil qilish, ularni mavzu va mazmuniga ko‘ra tasniflash, shuningdek, hadis manbalari va ilmiy asarlarni tadqiq qilish bo‘yicha amaliy ko‘nikmalarni egallamoqdalar.
Ayni paytda, Hadis ilmi maktabining Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi bilan yonma-yon faoliyat yuritayotgani ham o‘ziga xos ilmiy-ma’rifiy muhitni yuzaga keltirmoqda. Buyuk muhaddis Imom Buxoriy hazratlarining boy ilmiy merosini o‘rganish, uni jahon ilm ahliga yetkazish, zamonaviy tadqiqotlar bilan boyitish yo‘lida amalga oshirilayotgan ishlar yoshlarimiz uchun ulkan ilmiy maktab vazifasini o‘tamoqda.
Bugun Samarqand zaminida Imom Buxoriy nomi bilan bog‘liq ulkan bunyodkorlik ishlarining amalga oshirilishi ham xalqimizning o‘z buyuk ajdodiga bo‘lgan yuksak ehtiromining ifodasidir. Imom Buxoriy majmuasining zamon talablari asosida qayta bunyod etilishi, uni ilm-ma’rifat, tarbiya va ziyorat maskaniga aylantirishga qaratilgan ishlar nafaqat yurtimiz, balki butun islom olami uchun katta ahamiyatga ega.
Yangi O‘zbekistonda diniy-ma’rifiy sohaga bo‘lgan munosabatning eng muhim jihati shundaki, ajdodlar merosi faqat tarixiy faxr sifatida emas, balki bugungi va kelajak avlod tarbiyasiga xizmat qiladigan ulkan ma’naviy xazina sifatida o‘rganilmoqda. Imom Buxoriyning ilmga sadoqati, haqiqatni izlashdagi matonati, hadislarni qabul qilishdagi yuksak ilmiy mezonlari bugungi yoshlarimiz uchun ham ibrat maktabidir.
So‘nggi yillarda yurtimizda Islom sivilizatsiyasi markazi, Imom Buxoriy, Imom Moturidiy, Imom Termiziy, Bahovuddin Naqshband ilmiy-tadqiqot markazlari, Hadis ilmi maktabi kabi qator ilm va ma’rifat maskanlarining tashkil etilgani ham ushbu siyosatning uzviy natijasidir.
Bularning barchasi zamirida bitta buyuk maqsadni ko‘rish mumkin: ma’rifatli, o‘z tarixini biladigan, ajdodlari merosi bilan faxrlanadigan, ayni paytda zamonaviy bilim va tafakkurga ega avlodni voyaga yetkazish. Biz, Hadis ilmi maktabi jamoasi, yaratib berilayotgan bunday imkoniyatlarni katta ishonch va yuksak mas’uliyat sifatida qabul qilamiz. Chunki buyuk muhaddislar yurtida hadis ilmini o‘rganish va o‘rgatish faqat kasbiy vazifa emas, balki ajdodlar oldidagi ma’naviy burch hamdir.
Mustaqilligimizning 35 yilligi arafasida ortga nazar solib, bugungi natijalarni sarhisob qilar ekanmiz, istiqlolning qadrini yana bir bor teran his etamiz. Agar mustaqillik xalqimizga o‘z taqdirini o‘zi belgilash huquqini bergan bo‘lsa, Yangi O‘zbekistondagi islohotlar milliy va diniy-ma’rifiy merosimizni chuqur o‘rganish, uni dunyoga munosib tarzda namoyon etish uchun yangi imkoniyatlar eshigini ochdi. Endilikda bizning vazifamiz – ana shu imkoniyatlardan samarali foydalanib, Imom Buxoriy va boshqa buyuk allomalarimiz qoldirgan ilmiy merosni yanada chuqur tadqiq etish, uning insonparvarlik va ma’rifatparvarlik g‘oyalarini yosh avlod qalbiga yetkazishdir. Zero, o‘z o‘tmishini anglagan, ilmni qadrlagan va ma’rifatga tayangan xalqning kelajagi hamisha porloq bo‘ladi.
Barot Amonov, Hadis ilmi maktabi rektori.
O‘zbekiston musulmonlari idorasi Matbuot xizmati